๑. คำนำ
พัฒนาการของแนวคิดเกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์ ที่พัฒนามาอย่างต่อเนื่องในช่วงเวลา ๑๐ ปีที่ผ่านมา ได้รับการผลักดันจากหน่วยงานต่างๆ ทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ สำหรับระดับชาตินั้น จากการปฏิรูประบบราชการที่ผ่านมานั้นปรากฏชัดว่า รัฐบาลได้มีเจตนาที่ดีอย่างยิ่งที่ได้มีการก่อตั้งกระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ซึ่งได้รับเสียงแซ่ซ้องสรรเสริญว่า ประเทศไทยก้าวหน้ามากที่นำเอาแนวคิด "ความมั่นคงของมนุษย์" มาดำเนินนโยบายแห่งชาติด้วยการตั้งชื่อกระทรวงด้วยคำคำนี้ นั่นหมายถึง ความตั้งใจและความจริงจังกับการสร้างความมั่นคงของมนุษย์เป็นประเทศแรกของโลก

ส่วนในระดับนานาชาตินั้น เห็นได้จากการที่ได้มีการจัดตั้งคณะกรรมาธิการระดับสูง ซึ่งใช้ชื่อในภาษาอังกฤษว่า Commission on Human Security ในปี ๒๕๔๔ โดยมีประธานร่วมคือ Prof. Amartya Sen เจ้าของรางวัลโนเบลด้านเศรษฐศาสตร์ในปี ๒๕๔๑ และ Mrs. Sadako Ugata อดีตข้าหลวงใหญ่ด้านผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ ผลงานที่โดดเด่นของคณะกรรมาธิการชุดนี้ คือ รายงานเรื่อง Human Security Now ซึ่งกำลังอยู่ในขั้นของการเผยแพร่ในระดับนานาชาติ

ดังนั้นเรื่องความมั่นคงของมนุษย์ กำลังเป็นเรื่องที่ได้รับความสนใจในระดับนานาชาติเป็นอย่างมาก นอกจากนี้การที่ประเทศไทยได้แสดงท่าทีที่ชัดเจนเกี่ยวกับนโยบายต่างประเทศ ในการสนับสนุนความมั่นคงของมนุษย์และได้เข้าร่วมเป็นภาคีสมาชิกในกลุ่มเครือข่ายความมั่นคงของมนุษย์ (Human Security Network) ด้วยการริเริ่มของประเทศแคนาดาและนอร์เวย์ในปี ๒๕๔๒ และอีก ๑๓ ประเทศที่ได้รับเชิญให้เข้าร่วมเป็นภาคีสมาชิกของเครือข่ายดังกล่าวนี้นั้น ได้ทำให้ชื่อเสียงของประเทศไทยดีขึ้นด้วยในสายตาของผู้ที่ต้องการเห็นสันติภาพ ที่น่าจะเกิดขึ้นจากหน่วยที่เล็กที่สุดของสังคม นั่นคือ ปัจเจกบุคคลเป็นลำดับแรก

อย่างไรก็ตามในส่วนของพัฒนาการที่เกี่ยวกับแนวคิดด้านความมั่นคงของมนุษย์ในทัศนะอิสลามนั้น สามารถศึกษาผ่านวัตถุประสงค์ของชารีอะห์ (Maqasid al-Shar'iyah) ซึ่งในบทความนี้จะใช้คำว่า "เจตนารมณ์แห่งชารีอะห์" โดยได้มีการถกกันในเวทีวิชาการ และได้มีผลงานออกมาประจักษ์ชัดเมื่อ ๖๐๐-๕๐๐ ปีที่ผ่านมา ซึ่งนักวิชาการมุสลิมเหล่านั้นได้แก่ อัล-ฆอซาลี อัล-ชาตีบี อิซซุดดีน อิบนุอับดุสสาลาม อิบนุ อัล-ก็อยยิม หรือแม้กระทั่งอิบนุตัยมียะห์ เองก็มีผลงานที่เกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์ด้วยเช่นกัน

บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์ที่จะสื่อภาพลักษณ์ของอิสลามในฐานะที่เป็นวิถีชีวิต ที่ได้ตระหนักถึงความสำคัญในการจรรโลงสังคมสันติสุข โดยผ่านกระบวนการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์อย่างสมบูรณ์ เหล่านี้คือการให้ความสำคัญต่อหลักประกันด้านความมั่นคงของปัจเจกบุคคล ซึ่งจะเป็นบันไดขั้นแรกอันจะนำมาซึ่งขั้นต่อๆไปอย่างมั่นคงและยั่งยืน

ดังนั้นเมื่อเปรียบเทียบอายุของความคิดเกี่ยวกับเรื่องนี้ ที่เหล่านักวิชาการมุสลิมในอดีตเคยได้เสนอเวทีในการสร้างสรรค์สันติภาพเชิงแนวคิดนั้น ทำให้เห็นได้ชัดว่า โลกอิสลามได้ให้ความสำคัญต่อการปลูกฝัง เสริมสร้างและสานต่อสันติภาพตลอดมา ไม่น้อยกว่าที่โลกตะวันตกได้มอบไว้ให้กับชาวโลกเลยแม้แต่น้อย

๒. คำนิยาม: จากความมั่นคงของรัฐ/ชาติสู่ความมั่นคงของมนุษย์
องค์การสหประชาชาติได้ให้คำนิยามของ ความมั่นคงของมนุษย์ (Human Security) ว่า หมายถึง "การดำรงชีวิตโดยปลอดจากความกลัว และความขาดแคลน (Freedom from Fear and Want) โดยมุ่งสร้างโอกาสให้ประชาชนมีความมั่นคงในการดำเนินชีวิต รัฐมีหน้าที่ที่จะต้องปกป้อง ดูแล สนับสนุน ให้ประชาชนสามารถดำรงความเป็นมนุษย์ของตนได้อย่างมีคุณภาพ" (1)

ประดิษฐ์และนิตยาได้ให้คำนิยามของความมั่นคงของมนุษย์ที่เกี่ยวกับภัยคุกคามด้านสิ่งแวดล้อมว่าหมายถึง คุณภาพชีวิตของประชาชนในสังคม อะไรก็ตามที่กดดัน ทำลายหรือปิดกั้น การเข้าถึงทรัพยากรของประชาชน ถือเป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงของชีวิต เช่น การเติบโตของเศรษฐกิจ การแพร่ระบาดของโรคร้าย ทั้งนี้การพัฒนาการเข้าถึงทรัพยากร ความเข้มแข็งของสังคมและการเมือง ถือเป็นกระบวนการนำไปสู่และเพิ่มความมั่นคงของมนุษย์ในโลกปัจจุบัน ความมั่นคงของมนุษย์มีความสำคัญมาก การพิจารณาภัยคุกคามต่อความมั่นคงจะต้องพิจารณาให้ครบถ้วน และหามาตรการป้องกันแก้ไขตั้งแต่ระดับบุคคลจนถึงระดับชาติ ภูมิภาค และระดับนานาชาติ (2)

ในอดีตนั้นประเทศไทยให้ความสำคัญกับความมั่นคงทางทหาร แต่ปัจจุบัน ขอบเขตของความมั่นคงได้ครอบคลุมความมั่นคงของมนุษย์ดังกล่าวแล้ว ดังนั้นหากพิจารณาข้อแตกต่างระหว่างความมั่นคงของมนุษย์และความมั่นคงทางทหารนั้นสามารถที่จะเห็นได้ชัดใน ๓ ประการต่อไปนี้ คือ (3)

ดังนั้นความหมายของความมั่นคงได้พัฒนามาจากความมั่นคงรัฐหรือความมั่นคงชาติ ในยุคสงครามเย็นมาเป็นความมั่นคงของมนุษย์ภายหลังสิ้นสุดของสงครามเย็น ทั้งนี้ความมั่นคงในยุคใหม่จึงหมายรวมถึง ๕ ประการต่อไปนี้ (4)

"ความมั่นคง" หลักๆ ๕ ประการข้างต้น ถือเป็นพื้นฐานสำคัญของชีวิตมนุษย์โดยทั่วไปไม่ว่าจะเป็นคนรวย คนจน คนชั้นสูง คนชั้นกลาง คนชั้นล่าง คนไทย คนจีน ฝรั่ง ญี่ปุ่น มาเลย์ คนในประเทศเกษตรกรรม ประเทศอุตสาหกรรม คนใช้เทคโนโลยีเก่า คนใช้เทคโนโลยีใหม่ ฯลฯ

ดังนั้นจะเห็นได้ว่าพัฒนาการของคำนิยามของความมั่นคง จากอดีตจนถึงปัจจุบันนั้นเป็นไปในทิศทางที่ดี และสอดคล้องกับธรรมชาติของมนุษย์ นั่นคือความพยายามที่จะอธิบายความมั่นคงในหลายมิติ ซึ่งครอบคลุมความต้องการพื้นฐานที่แท้จริงของมนุษย์ ในลักษณะของความมั่นคงองค์รวมที่เริ่มจากหน่วยย่อยที่สุดของสังคมไปสู่หน่วยที่ใหญ่กว่าเป็นลำดับขั้นอย่างสมบูรณ์และต่อเนื่อง

๓. เจตนารมณ์แห่งชารีอะห์: หลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ในทัศนะอิสลาม
ในขณะที่สังคมไทยและสังคมโลก กำลังค้นหาคำตอบและคำนิยามใหม่ที่ดีและครอบคลุมที่สุดสำหรับความมั่นคงอยู่นั้น หลายๆฝ่ายได้สรุปว่า ความมั่นคงในความหมายที่บูรณาการและมีลักษณะองค์รวมนั้น น่าจะรวมถึงความมั่นคงของมนุษย์ในระดับปัจเจกบุคคล โดยเน้นปัจเจกปัจจัยที่ส่งผลโดยตรงต่อความปลอดภัยของมนุษยชาติ

ในห้วงคำถามนี้อิสลามได้เสนอหลักประกันความมั่นคงเกี่ยวกับเรื่องนี้มาเป็นเวลานานพอสมควร ดังปรากฏในหลายๆโองการของคัมภีร์อัล-กุรอานและวัจนะของท่านนบีมูฮัมมัด (ซ.ล.) อย่างไรก็ตาม บทความนี้ไม่ได้มีวัตถุประสงค์ที่จะนำเสนอรายละเอียดของหลักฐานแห่งคำสอน ที่ปรากฏในแหล่งข้อมูลปฐมภูมิที่ได้กล่าวไว้ หากแต่ต้องการนำเสนอกรอบแนวคิด เพื่อเป็นแนวทางสำหรับการทำความเข้าใจจุดยืนของอิสลาม

รวมถึงการตีความของบรรดานักวิชาการมุสลิมในอดีต เกี่ยวกับกระบวนการปลูกฝังและสร้างเสริมสันติภาพให้เกิดขึ้นบนหน้าแผ่นดิน โดยหวังให้เกิดหลักประกันความปลอกภัยในชีวิตและทรัพย์สินของมนุษย์บนโลกนี้ และความสันติสุขในโลกหน้าซึ่งเป็นหัวใจของบทความนี้ที่ต้องการนำเสนอแนวคิดหลักเกี่ยวกับหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ในทัศนะอิสลาม

ดังนั้นเจตนารมณ์แห่งชารีอะห์หรือ Maqasid al-Shar'iyah ซึ่งเป็นผลงานชิ้นโบแดงของนักวิชาการมุสลิมในช่วงต้นคริสตศตวรรษที่ ๑๑-๑๔ ที่ได้นำเสนอแนวคิดนี้ เพื่อเป็นกรอบในการดำเนินกิจกรรมประจำวันของมนุษย์ โดยเป็นการเสนอประเด็นหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์บนผืนแผ่นดินนี้ ในบรรดานักวิชาการที่ได้เสนอแนวคิดเกี่ยวกับเรื่องดังกล่าวที่ชัดเจนได้แก่ อัล-ฆอซาลี (ฮ.๕๐๕/๑๑๑๑ค.ศ) อัล-ชาตีบี (ฮ.๗๙๐/๑๓๘๘ค.ศ) (5) ในส่วนของอิบนุตัยมียะห์(ฮ.๗๒๘/๑๓๒๘ค.ศ) (6) และอิบนุ อัล-ก็อยยิม(ฮ.๗๕๑/๑๓๕๐ค.ศ) (7)นั้น ได้มองว่า หลักประกันความมั่นคงน่าจะมีกรอบกว้างกว่าการพิทักษ์ปกป้องดูแล หากแต่น่าจะรวมถึงหลักประกันสวัสดิการที่ปัจเจกบุคคลควรได้รับ

สำหรับอิซซุดดีน อิบนุอับดุสลาม (ฮ.๖๖๐/๑๒๖๒ค.ศ)นั้น ท่านได้กล่าวว่า คุณและโทษในโลกนี้ล้วนแล้วแต่ควบคุมดูแลโดยการรับรู้ของสติปัญญา(Intellect/Aq'l)ทั้งสิ้น ในการกำหนดหลักประกันชีวิต(8) ดังนั้นนักวิชาการมุสลิมส่วนใหญ่จะแสดงทัศนะอย่างรอบคอบในเรื่องนี้ ทั้งนี้เป็นการบ่งบอกถึงความสำคัญในการตัดสินใจเพื่อแสดงความคิดเห็นในประเด็นที่มีบทบาทสำคัญในการปลูกฝัง เสริมสร้าง และดูแล สันติภาพบนผืนแผ่นดินนี้

อย่างไรก็ตาม เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนขึ้น บทความนี้จะหยิบยกทัศนะของอัล-ชาตีบีเป็นประเด็นตัวอย่างเกี่ยวกับเจตนารมณ์แห่งชารีอะห์ ในฐานะหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ในทัศนะอิสลามทั้งนี้เพื่อทำความเข้าใจให้ชัดเจนมากยิ่งขึ้น

อัล-ชาตีบีได้เสนอแนวคิดเกี่ยวกับเรื่องนี้ว่า เจตนารมรณ์แห่งชารีอะห์ สามารถแบ่งออกเป็น ๓ ระดับ ดังนี้คือ (9)

๔. สรุป
อิสลามได้ให้ความสำคัญกับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ เพื่อนำไปสู่หลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ในระดับปัจเจกบุคคล อันจะนำมาซึ่งสันติภาพในระดับล่างสุดที่พร้อมก่อตัวขึ้นเป็นสังคมสันติสุข ที่ได้รับการจรรโลงโดยผ่านกระบวนการเรียนรู้และพัฒนาทรัพยากรมนุษย์อย่างต่อเนื่องและยั่งยืน อัลลอฮฺ (ซ.บ) ได้ประทานความโปรดปรานโดยการประทานอัล-กุรอาน เพื่อเป็นธรรมนูญแห่งชีวิตให้กับผู้ที่ใฝ่หาสัจธรรมโดยไม่ได้เจาะจงเฉพาะมุสลิมเท่านั้น ทั้งนี้เพราะว่าอัล-กุรอานเป็นทางนำและเป็นความโปรดปรานของอัลลอฮฺ(ซ.บ)สำหรับมวลมนุษยชาติทุกยุค ทุกพื้นที่ ทุกเผ่าพันธุ์ ดังนั้นจึงไม่แปลกที่อิสลามได้วางหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์มาพร้อมๆกับการประทานทางนำชีวิตแก่มนุษย์

ในขณะที่อีกหลายสังคมกำลังค้นหาคำตอบและบางครั้งคำตอบเหล่านั้นก็สามารถเสนอหลักประกันความมั่นคงที่มีวัตถุประสงค์เฉพาะความสันติสุขชั่วครู่ชั่วยาม หรืออาจเป็นความสันติสุขที่ยั่งยืน แต่ก็ยั่งยืนเฉพาะบนโลกนี้เท่านั้น ในทางกลับกันอิสลามได้เสนอมิติของความสันติที่เป็นหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า อันเป็นโลกที่ถาวรสำหรับผู้ที่ยอมตนในการเป็นบ่าวที่ดีของอัลลอฮฺในห้วงชีวิตของเขาในโลกดุนยานี้

อิสลามจึงน่าจะได้รับการแซ่ซ้องสรรเสริญ เฉกเช่นเดียวกันกับประเทศไทยที่ได้รับสิ่งเหล่านี้เพียงแค่คิดนำเสนอแนวคิดความมั่นคงของมนุษย์ในระดับชาติ โดยการตั้งชื่อกระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ถึงแม้ว่าในช่วงเริ่มแรกวุฒิสภาเคยมีแนวคิดที่จะเสนอให้เปลี่ยนเป็นกระทรวงพัฒนาสังคมและทรัพยากรมนุษย์ด้วยซํ้าไป

ดังนั้นหากว่าประเทศไทยที่แค่คิดจะสร้างหลักประกันความมั่นคงของมนุษย์ ในระดับชาติที่มีพลเมืองประมาณ ๖๒ ล้านคนแล้วไซร้ ไฉนเล่าอิสลามที่พร้อมจะเสนอหลักประกันความมั่นคงให้กับมวลมนุษย์ชาติทั้งโลก อีกทั้งสมบูรณ์ บูรณาการ และยั่งยืนทั้งโลกดุนยาและโลกอาคีเราะห์ จึงไม่ได้รับการพูดถึงในแง่ที่ดีบ้าง หากว่าเราท่านได้ปลดปล่อยกับดักและหลุมพรางทางความคิดที่มีต่ออิสลามจนกลายเป็นกำแพงอมตะที่สกัดกั้นความโปรดปรานของอัลลอ(ซ.บ.) อันมีแก่มวลมนุษยชาติทั้งปวง