บทนำ
" ความรุนแรงในครอบครัว" ที่เกิดจากการทำร้ายซึ่งกันและกัน ไม่ว่าจะเป็นการที่สามีทำร้ายภรรยา บิดาและ/หรือมารดาทำร้ายบุตร หรือ ผู้ที่แข็งแรงกว่าทำร้ายบุพการีที่มีความชราภาพ เป็นญาติผู้ใหญ่ซึ่งเป็นผู้ที่มีความอ่อนแอทางสรีระ หรือเป็นผู้ที่ต้องพึ่งพาทางเศรษฐกิจสังคม หรือในทางกลับกัน มีเพียงส่วนน้อยที่ภรรยาทำร้ายสามี นั้น เป็น "ปัญหาสังคมกึ่งอาชญากรรม" ที่มีจำนวนความถี่และทวีความรุนแรงเพิ่มขึ้นในยุคสมัยปัจจุบัน

บ้างก็โด่งดังระดับลงหน้าหนึ่งของหนังสือพิมพ์ทุกฉบับ เป็นข่าวทีวีทุกช่อง หรือ บ้างก็ปรากฏเพียงถ้อยคำซุบซิบจากเพื่อนบ้าน จากวงศาคณาญาติ และรับรู้กันเพียงระดับชุมชนหมู่บ้าน ขึ้นอยู่กับความมีชื่อเสียงทางสังคมของครอบครัวนั้นๆ โดยปัญหาความรุนแรงในครอบครัวซึ่งจะกล่าวถึงในบทความนี้ เน้นเฉพาะคือเรื่องของ "การทำร้ายภรรยาโดยสามี" (domestic violence หรือ partner violence หรือ wife abuse) หรือ "การทำร้ายคู่สมรส" (spouse abuse)

ในอดีตที่ผ่านมา สังคมได้ใช้วิธีการจัดการกับปัญหาความรุนแรง อันเกิดจากสามีทำร้ายภรรยาหลายลักษณะหลากวิธีการ อาทิเช่น การปล่อยให้เรื่องราวที่เกิดขึ้นเป็นเพียง "เรื่องภายในครอบครัว" ที่ทั้งสองฝ่ายจะต้องจัดการแก้ปัญหากันเอง ไม่ใช่เรื่องของคนนอกครอบครัวจะเข้าไปเกี่ยวข้อง ซึ่งผลที่เกิดตามมา คือ ฝ่ายที่อ่อนแอกว่าจะต้องยอมรับสัมพันธภาพเชิงอำนาจที่ไม่เท่าเทียมกันของฝ่ายที่ก้าวร้าวและแข็งแรงกว่าเสมอมา และส่วนใหญ่ฝ่ายหญิงเป็นฝ่ายที่ต้องยอมรับสภาพการตกเป็นเบี้ยล่างและสั่งสมความรู้สึกหวาดกลัว เจ็บแค้น รวมทั้งเก็บกดความโกรธเคืองดังกล่าวไว้ตลอดเวลา รอการระเบิดทางอารมณ์ตอบโต้ หรือระบายต่อบุตรหลาน หรือสร้างบุคลิกภาพ สร้างตัวตนแห่งตนเองในภาพลักษณ์ใหม่ที่ชินชา หยาบกระด้างแตกต่างไปจากเดิม

อย่างไรก็ตาม เมื่อ "สังคมไทย" มีลักษณะเป็นสังคมเปิดมากขึ้น และ "รัฐ" ได้ให้ความสำคัญกับเรื่องราวเกี่ยวกับความรุนแรงรูปแบบต่างๆที่เกิดขึ้นในสังคมไทย โดยเฉพาะความรุนแรงที่เกิดขึ้นภายในครอบครัวมากขึ้น ดังปรากฏตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 มาตรา 53 ซึ่งกำหนดว่า

การที่รัฐและสังคมไทยร่วมสมัย ได้แสดงเจตนารมณ์อย่างชัดเจนด้วยการกำหนดไว้ในกฎหมายสูงสุดอย่างเป็นลายลักษณ์อักษร ที่จะไม่ปล่อยเรื่องราวเกี่ยวกับความรุนแรงที่เกิดขึ้นในครอบครัวลักษณะใดๆก็ตามให้เป็นเพียง "เรื่องกระทบกระทั่งกันภายในครอบครัว" แต่ยื่นมือเข้าไปเกี่ยวข้องด้วยทางหนึ่ง หรือเมื่อผู้หญิงไม่สามารถอดทนต่อสภาพความรุนแรงดังกล่าว และได้ออกมาร้องขอความช่วยเหลือจากรัฐและสังคม รัฐและสังคมจึงได้ช่องแทรกตัวเข้าไปเกี่ยวข้องด้วยอีกทางหนึ่งนั้น

ปรากฏว่า นับจาก รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันมีผลบังคับใช้เป็นต้นมา ก็ยังไม่มีการพัฒนามาตรการที่มีรูปแบบเฉพาะใดๆมารองรับการดำเนินการแก่ "คดีความรุนแรงในครอบครัว" ที่เกิดขึ้นได้อย่างเหมาะสมในเชิงของการบำบัดเยียวยา แต่ยังคงปล่อยให้คดีความเหล่านั้นดำเนินการไปตามครรลองปกติโดยวิธีการของ "กระบวนการยุติธรรมกระแสหลัก" ในการจัดการกับปัญหาความรุนแรงในครอบครัว เช่นเดียวกับการทำร้ายร่างกายโดยทั่วไปและคดีอาชญากรรมอื่นๆ นั่นคือ ภรรยาที่ตกเป็นเหยื่อดำเนินคดีผ่านทางกระบวนการของตำรวจ อัยการ ศาล และราชทัณฑ์ตามลำดับ รวมทั้งกฎหมายบางมาตราที่มีลักษณะเป็นการเลือกปฏิบัติ แสดงถึงความไม่เท่าเทียมกันทางเพศก็ยังไม่ได้รับการแก้ไข เช่น ประมวลกฎหมายอาญามาตรา 276 ที่ระบุว่า

ความรุนแรงในครอบครัว: ความหมายและขอบเขตของปัญหา
Merton นักสังคมวิทยาที่มีชื่อเสียง (อ้างถึงใน Joseph Julian & William Kornblum, 1983, p.82) กล่าวไว้ในทฤษฎีอะโนมี (Merton's Theory of Anomie) ของเขาว่า

ความรุนแรงในครอบครัวในมุมมองของนักสังคมวิทยา มองว่าเป็นเรื่องของโครงสร้างทางสังคมที่มีผลกระทบต่อผู้คนและพฤติกรรมของคนในสังคม สังคมที่นิยมยกย่องพ่อเป็นใหญ่ (patriarchal society) คือสังคมที่กำหนดและควบคุมกฎเกณฑ์โดยชาย เช่น สังคมชาวอาเซีย นั้น จะสร้างสมาชิก "ผู้ชาย" ที่แสดงบทบาททางเพศเชิงอำนาจนิยม ขณะที่สร้าง "ผู้หญิง" ให้เป็นฝ่ายเก็บกดและยอมตามมากกว่าสังคมที่ถือว่าแม่เป็นใหญ่ (matriarchal society) และสังคมที่ถือว่าพ่อแม่เป็นใหญ่เท่ากัน (equalitarian society)

ขณะที่นักจิตวิทยามองปัญหาความรุนแรงในครอบครัวว่าเป็นปัญหาที่ผู้กระทำการรุนแรงมีลักษณะบุคลิกภาพที่ผิดปกติเฉพาะบุคคล โดยให้เหตุผลว่า ผู้เป็นสามีในครอบครัวอื่นๆที่อยู่ภายใต้โครงสร้างสังคมในระดับชนชั้นเดียวกัน ได้รับการขัดเกลาจากวัฒนธรรมทางสังคมแบบเดียวกัน มิใช่จะกระทำรุนแรงต่อภรรยาเช่นเดียวกันทุกครอบครัว มีเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่กระทำพฤติกรรมเช่นนี้

ส่วนความรุนแรงในมุมมองของ "ผู้หญิง" (feminism) มองว่าความรุนแรงเป็นเรื่องของ "เพศ" และ "อำนาจ" ที่อยู่เบื้องหลังการถ่ายทอด ผลิตซ้ำทางวัฒนธรรมที่ให้ค่าความสำคัญและชื่นชมชายมากกว่าหญิง โดยนิยามความรุนแรงในครอบครัวในมุมมองของผู้หญิงหมายรวมถึง การที่เหยื่อสูญเสียพื้นที่แห่งความเป็นส่วนตัว การถูกทำร้ายทางเพศ (ถูกข่มขืน) สูญเสียความเชื่อมั่น ถูกทำให้โดดเดี่ยว ถูกตามตื้อทำร้ายซ้ำๆ และรวมทั้งถูกข่มขู่คุกคามด้วย

วิเคราะห์ขอบเขตความหมายตามนัยของ "บุคคลผู้กระทำหรือตกเป็นเหยื่อการกระทำ"
เมื่อพิเคราะห์ถึงขอบเขตความหมายของคำจำกัดความที่ใช้ในที่นี้ พบว่า กรณีความรุนแรงที่เกิดขึ้นระหว่างผู้ที่มีความสัมพันธ์ฉันสามีภรรยาในลักษณะนี้ ถ้าใช้คำว่า "ความรุนแรงต่อผู้หญิง" (violence against women) จะหมายถึง ความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับผู้หญิงในภาพรวมทั้งในและนอกความสัมพันธ์ระหว่างคู่สมรส ซึ่งกรณีความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับผู้หญิงที่มิใช่คู่สมรส หรือผู้ที่มีความสัมพันธ์กันฉันสามีภรรยานั้น จะพบว่าความสัมพันธ์ระหว่าง "ผู้กระทำ" กับ "ผู้ถูกกระทำ" จะเปลี่ยนไปเป็น "ผู้กระทำผิด" กับ "เหยื่ออาชญากรรม" แทน

คือมีการล่วงละเมิดทางเพศหรือทำร้ายร่างกายและชีวิตเกิดขึ้น ดังนั้น คำว่าความรุนแรงต่อผู้หญิง จึงมีนัยที่กว้างขวางมากโดยครอบคลุม ทั้งกรณีสามีทำร้ายภรรยา และกรณีที่ผู้ชายทำอันตรายแก่ชีวิตร่างกาย และล่วงละเมิดทางเพศผู้หญิงอื่นๆไว้ด้วยทั้งหมด

สำหรับคำว่า "ความรุนแรงในครอบครัว" (family violence) หมายถึงความรุนแรงที่มีลักษณะเฉพาะที่เกิดการทำร้ายร่างกาย การทำร้ายทางเพศและจิตใจแบบต่างๆ ระหว่างสมาชิกที่มีความสัมพันธ์ฉันครอบครัวเดียวกัน ได้แก่ สามี-ภรรยา-บุตร-ญาติผู้ใหญ่ ฯลฯ

ส่วนคำว่า "การทำร้ายภรรยา (โดยสามี)" (wife abuse) เป็นคำที่มีความรู้สึกในเชิงของเพศนิยมหรือสตรีนิยมแฝงเร้นอยู่ เพราะมีนัยของ "อำนาจ การต่อสู้ ความเหลื่อมล้ำ และความแตกต่างทางเพศ" ทับซ้อนอยู่ด้วย

ด้วยเหตุนี้ คำว่า "โรงซ่อมสามี" จึงมีนัยในเชิงของเพศนิยมแฝงอยู่เช่นกัน เพราะหมายถึงเฉพาะหน่วยงานหรือโครงการหรือมาตรการที่สร้างขึ้น โดยมีวัตถุประสงค์ในการบำบัดฟื้นฟูเยียวยาบรรดา "ผู้ชาย" ที่ได้ชื่อว่าเป็น "สามี" ที่นิยมความรุนแรง ทั้งๆที่ความรุนแรงอันเป็นพฤติกรรมแสดงออกที่ปลายเหตุนั้น อาจเกิดจากบุคลิกภาพ หรือโครงสร้างทางสังคม หรืออารมณ์โกรธ หึงหวง ฯลฯ ที่ฝ่ายผู้หญิงอาจมีส่วนสำคัญในการยั่วยุอยู่ด้วยก็ได้ ซึ่งกรณีดังกล่าวฝ่ายหญิงก็เป็นผู้ที่สมควรต้องเข้ารับการบำบัดฟื้นฟู มากกว่าหรือพอๆกับฝ่ายชายด้วยซ้ำไป

ดังนั้น หากจะใช้คำว่า "การทำร้ายคู่สมรส" (spouse abuse) จะสามารถสื่อความหมายได้อย่างเป็นกลาง โดยคำดังกล่าวนี้หมายรวมทั้งการที่สามีทำร้ายภรรยา และภรรยาทำร้ายสามีด้วยเช่นกัน แม้กรณีหลังจะมีจำนวนไม่มากนักก็ตาม ส่วนโครงการที่ทำการบำบัดฟื้นฟูพฤติกรรมของผู้กระทำความรุนแรงเหล่านี้ อาจใช้ชื่อว่า โครงการ "ครอบครัวสมานฉันท์" หรือ "คืนคนดีสู่ครอบครัว" ฯลฯ ตามคำขวัญของกรมคุมประพฤติก็ย่อมได้

วิเคราะห์ขอบเขตความหมายตามนัยของ "การกระทำ"
กรณีที่ควรพิจารณาต่อไป คือกรณีที่ว่า การทำร้ายที่เกิดขึ้นนั้นมีลักษณะมาก-น้อย หนัก-เบา เช่นไร หรือมีระดับความรุนแรงเพียงไร จึงได้ชื่อว่าเป็นความรุนแรงที่สามารถเยียวยาได้ เช่น สามีเพียงแต่ทำร้ายร่างกาย หรือประทุษร้ายด้วยวาจา หรือกรณีใดที่หนักเกินกว่าจะเยียวยาได้ เช่น กรณีพยายามฆ่า หรือ ฆาตกรรม นั้น มีระดับความรุนแรงของพฤติกรรมแตกต่างกัน (cited in O'Leary, 1993, p.20) ดังนี้

อย่างไรก็ตาม คดีความที่อยู่ในขอบเขตซึ่งสามารถใช้กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ได้ คือคดีความในระดับที่สามีแสดงความก้าวร้าวทางร่างกาย และแสดงความก้าวร้าวขั้นรุนแรง ซึ่งอยู่ในวิสัยที่เยียวยาสมานฉันท์กันได้ ส่วนการพยายามฆ่า หรือฆาตกรรมที่เกิดขึ้นนั้น จัดว่าเป็นความผิดต่อชีวิตร่างกายที่ร้ายแรงที่สุด ซึ่งสมควรใช้วิธีการของกระบวนการยุติธรรมก่อน ส่วนการบำบัดเยียวยา หรือการแสวงหาวิธีการที่เหมาะสมในการแก้ไขฟื้นฟูพฤติกรรม ควรกำหนดขึ้นภายหลัง

กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์: กระบวนการยุติธรรมทางเลือกที่เป็น "คำตอบสุดท้าย"
ภูมิหลังแห่งกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในสังคมโลกกับคดีความรุนแรงในครอบครัว: กรณีทำร้ายคู่สมรส

กล่าวได้ว่า กระแสที่นำมาสู่การใช้กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ ในระยะแรกเริ่มขึ้นเมื่อปีคริสต์ทศวรรษ 1960s และ 1970s ในสหรัฐอเมริกาเริ่มต้นจากการเคลื่อนไหวเพื่อเรียกร้องสิทธิขั้นพื้นฐานของเหยื่ออย่างจริงจัง จากการสนับสนุนเหยื่อในคดีสามีทำร้ายภรรยา (domestic violence) ซึ่งเป็นเรื่องที่บรรดาผู้หญิงทั้งหลายได้ทำการเคลื่อนไหวครั้งใหญ่ โดย Erin Pizzey ได้จัดตั้งบ้านพักพิงแห่งแรกขึ้นที่ Chiswick สำหรับผู้หญิงที่ถูกสามีทำร้ายร่างกาย ในปีค.ศ.1972 และมีการเลียนแบบกันข้ามประเทศเป็นกลุ่มเล็กๆโดยเงินสนับสนุนของกลุ่มผู้หญิง ด้วยการจัดหาที่พักพิงชั่วคราวให้แก่หญิงที่ถูกสามีทำร้ายร่างกาย ภายในปีเดียว (1977-8) มีผู้หญิงจำนวน 11,400 ราย และเด็กจำนวน 20,850 ราย เข้าพักพิงในบ้านพักฉุกเฉินจำนวน 150 แห่ง (Binny et al., 1985)

ในสหราชอาณาจักร องค์การที่เป็นศูนย์กลางในการเคลื่อนไหวให้แก่เหยื่อ คือ "Victim Support" เริ่มต้นกิจกรรมในปี ค.ศ.1974. ปัจจุบันมีโครงการในเครือข่ายทั่วประเทศ โดยมีอาสาสมัครประมาณ 12,000 คน ให้ความช่วยเหลือแก่เหยื่อมากกว่าปีละ 1 ล้านคน (Home Office, 1996, p.33)

ส่วนในสังคมไทยกลุ่มผู้หญิงเหล่านี้ ได้รับการสนับสนุนจากเครือข่ายองค์กรภาคเอกชนทั้งหลาย ดูแลกันเอง ขณะที่ภาครัฐเพิ่งจะมีการจัดตั้งหน่วยงานใหม่ขึ้นทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิของเหยื่ออาชญากรรมขึ้นในกระทรวงยุติธรรม พร้อมๆกับการปฏิรูประบบราชการไทย พ.ศ.2545 นี้

กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์: ยุทธศาสตร์ทางการยุติธรรมที่ลงตัว
เป็นข้อเท็จจริงที่ว่าวิธีการของระบบงานยุติธรรมไทย ก็มีลักษณะเช่นเดียวกันกับวิธีการที่ระบบกฎหมายตะวันตกทั้งหลาย ใช้รับมือกับอาชญากรรม นั่นคือ วิธีการที่ทำให้ "เหยื่อ" มีความ รู้สึกสูญเสียอำนาจ ครั้งแรกก็เสียอำนาจให้กับผู้กระทำผิด และต่อมาก็เสียอำนาจให้กับพนักงานเจ้าหน้าที่ของกระบวนการยุติธรรม โดยพวกเหยื่อต้องพยายามอดกลั้นความรู้สึกต่ำต้อยเหล่านี้ไว้

การอำนวยความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ที่รื้อฟื้นขึ้นใหม่นี้ จึงเป็นแนวคิดและวิธีการที่ทำให้เกิด "ความยุติธรรม" แก่ทุกฝ่าย โดยใช้ความสุขุมนุ่มนวลที่เหนือกว่า จัดการกับผลที่เกิดตามมาจากอาชญากรรม และป้องกันการกระทำผิดในทำนองเดียวกัน ที่อาจเกิดขึ้นในภายภาคหน้าไปพร้อมๆกัน

การอำนวยความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ มีจุดมุ่งหมายสำคัญเพื่อทำให้เกิดการเยียวยาชดเชยความเสียหาย และสร้างความสามัคคีปรองดองบนพื้นฐานความรู้สึกที่เชื่อว่า จะได้รับความยุติธรรม การเยียวยาเพียงอย่างเดียว โดยปล่อยให้ความอยุติธรรมยังคงลอยนวลอยู่นั้นยังไม่เพียงพอ "การสมานฉันท์อย่างสมดุล" (restoring balance) จึงได้รับการยอมรับว่าเป็นแนวคิดหลักของการอำนวยความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ (Braithwaite, 1998. p.323-344) ถ้าเพียงแต่มีดุลภาพเกิดขึ้นระหว่าง ผู้กระทำผิดและเหยื่อที่เคยมีเกียรติมาก่อนที่จะเกิดอาชญากรรม หรือการกระทำผิดนั้นได้รับการปฏิบัติในสิ่งที่สมควรอย่างสมดุล โดย "การสมานฉันท์อย่างสมดุล" ระหว่างเหยื่อกับผู้กระทำผิด จะเป็นไปได้ก็เมื่ออยู่ภายใต้บริบทที่ได้มีการพูดคุยปรึกษาหารือกัน ระหว่างทั้งสองฝ่ายโดยมีคนกลางจากชุมชนเข้ามาช่วยสนับสนุน และมีหน่วยงานของรัฐช่วยประสานการจัดการให้เกิดเวทีการพูดคุยสมานฉันท์ขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง (Stakeholders) ในกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ ได้แก่ ผู้กระทำผิด เหยื่อ ผู้แทนชุมชน หรืออาสาสมัคร และผู้ประสานงานโครงการซึ่งเป็นพนักงานเจ้าหน้าที่ของรัฐ ขณะที่ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในกระบวนการยุติธรรมกระแสหลัก มีเพียงผู้กระทำผิดและพนักงานเจ้าหน้าที่ของรัฐเป็นสำคัญ โดยเหยื่อและชุมชนถูกกันไว้วงนอกของกระบวนการ ทำให้ไม่มีสิทธิ์มีเสียงใดๆมากนัก และส่งผลให้ "เหยื่อ" กับ "ผู้กระทำผิด" หันหลังให้แก่กัน โดยปราศจากเวทีที่จะแสดงความรับผิดชอบ (accountability) เข้าใจถึงผลที่เกิดตามมาจากเหตุการณ์ครั้งนี้ (consequences) เยียวยาความเสียหายและสมานรอยร้าวแห่งสัมพันธภาพแก่กัน เช่นเดียวกับที่สามารถสร้างให้เกิดขึ้นได้ในโครงการของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์

ดังนั้นเมื่อผู้กระทำผิดพ้นโทษกลับคืนสู่สังคม จึงเกิดการแปลกแยกไม่สามารถบูรณาการเข้าสู่สังคมเดียวกันได้อย่างสนิทใจเช่นที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ทั้งนี้เพราะองค์ประกอบของความรับผิดชอบ หมายถึง การยอมรับว่าตนเป็นผู้ก่อเหตุที่ทำให้เกิดความเสียหายดังกล่าวขึ้น เข้าใจถึง "ความเสียหายที่เกิดขึ้น" จากมุมมองอื่นๆ ตระหนักว่าตนมีทางเลือก สามารถดำเนินการเป็นขั้นเป็นตอนเพื่อแก้ไขเยียวยาได้ และได้ลงมือกระทำการแก้ไขบรรเทาผลร้ายนั้น และองค์ประกอบแห่งความรับผิดชอบนี้ เป็นสิ่งที่เหยื่อในคดีการทำร้ายคู่สมรสต้องการ จากผู้กระทำซึ่งเป็นสามี/ภรรยาของตนมากกว่าสิ่งอื่นใด ในกรณีที่ตัดสินใจที่จะใช้ชีวิตครอบครัวร่วมกันต่อไป

ความเป็นไปได้ในการนำกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์
มาใช้ในการเยียวยาสามีที่นิยมความรุนแรงในสังคมไทย
"กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์" มีคุณลักษณะเหมาะสมที่จะ "เติมเต็ม" ส่วนที่ขาดหายไปของการแก้ปัญหา "ความรุนแรงในครอบครัว" ได้อย่างลงตัวอย่างไร เป็นคำถามที่บรรดานักวิชาการด้านสังคมวิทยาปัญหาสังคม นักวิชาการด้านอาชญาวิทยาและงานยุติธรรม นักกฎหมาย บุคลากรในกระบวนการยุติธรรม และบรรดาองค์กรเอกชนที่เคลื่อนไหวเพื่อผู้หญิงทั้งหลาย จะต้องตอบคำถามนี้แก่สังคมไทยของเรา ซึ่งผู้เขียนขอวิเคราะห์สาระสำคัญเกี่ยวกับความเหมาะสม และความเป็นไปได้ของการนำกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ มาใช้กับคดีความรุนแรงในครอบครัว ดังนี้

ประการแรก การมีกฎหมายรองรับ
กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ เป็นวิธีการใหม่ของรัฐและสังคมไทย ในการดูแลสมาชิกครอบครัวที่สอดคล้องกับบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 มาตรา 53 ซึ่งกำหนดว่า "เด็ก เยาวชน และบุคคลในครอบครัวมีสิทธิได้รับความคุ้มครองโดยรัฐ จากการใช้ความรุนแรงและการปฏิบัติอันไม่เป็นธรรม..." จึงเป็นเรื่องที่มีกฎหมายสูงสุดกล่าวถึงและให้ความสำคัญอยู่แล้ว หากจะนำมาใช้ควรมีการกำหนดกฎหมายรองรับการปฏิบัติแก่หน่วยงานที่รับดำเนินการและพนักงานเจ้าหน้าที่ ซึ่งก็คือกรมคุมประพฤติและพนักงานคุมประพฤติ ก็สามารถดำเนินการได้ทันทีที่มีความพร้อมด้านการพัฒนาบุคลากรและงบประมาณ

ประการที่สอง วิธีการของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มีความเหมาะสม
วิธีการที่จะนำมาใช้กับคดีความรุนแรงในครอบครัวกรณีสามีทำร้ายภรรยา ซึ่งมีความละเอียดอ่อนนี้ ควรเป็นวิธีการที่มีลักษณะพิเศษแตกต่างไปจากวิธีการทั่วไป โดยกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ มีลักษณะเฉพาะที่มีความเหมาะสม ดังนี้

ประการที่สาม เป็นเรื่องของลักษณะเฉพาะของปัญหาความรุนแรงในครอบครัวกรณีทำร้ายคู่สมรส
ปัญหาความรุนแรงในครอบครัวกรณีการทำร้ายคู่สมรส หรือสามีทำร้ายภรรยานั้น มีลักษณะเฉพาะที่น่าสนใจ ดังนี้

ประการที่สี่ ลักษณะสำคัญของโครงการปรับพฤติกรรมและหน่วยงานรองรับประสานการจัดการ
หลักการและวิธีการปรับพฤติกรรมผู้กระทำผิดที่ชอบทำร้ายคู่สมรสเหล่านี้ นอกจากจะเป็นมาตรการที่ต้องมีกฎหมายรองรับแล้ว ยังต้องมีหน่วยงานเหมาะสมรองรับการดำเนินการอีกด้วย แนวคิดการใช้พนักงานคุมประพฤติเพื่อการนี้ จึงเกิดขึ้น กล่าวคือ

ข้อสังเกตการนำมาใช้

ในฐานะที่เป็นเรื่องราวอันก่อให้เกิดความไม่สงบสุขแก่สังคมชุมชนส่วนรวมอย่างหนึ่ง ซึ่งหากจะมีวิธีการทางเลือกดังกล่าวเกิดขึ้นนั้น วิธีการนี้ควรมีลักษณะ "กึ่งทางการ" มี "ความยืดหยุ่น" ในการนำมาใช้ โดยคำนึงถึงผลลัพธ์เชิงเยียวยาสมานฉันท์ที่เสริมสร้างให้ความเป็น "ครอบครัว" กลับมาอีกครั้ง เพื่อดำเนินภารกิจหลักของตนแก่สังคมส่วนรวมได้อย่างเข้มแข็ง มีประสิทธิภาพ มากกว่าส่งเสริมให้เกิดความแตกร้าว แตกแยก ตัดขาด และลดทอนศักยภาพของทุกฝ่าย และวิธีการนั้น คือ การนำกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาใช้กับคดีความรุนแรงในครอบครัว เพื่อเยียวยารอยร้าวแห่งสัมพันธภาพอันเกิดจากการกระทบกระทั่งเกินพอดี ของความรักที่ขาดความยืดหยุ่นเหล่านี้

กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ VS. กระบวนการยุติธรรมเชิงแก้แค้นทดแทนกับคดีความรุนแรงในครอบครัว Block, Heather and Lichti, Chris (2002) ได้นำเสนอการเปรียบเทียบการนำกระบวนการยุติธรรมเชิงแก้แค้นทดแทน กับกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาใช้กับความรุนแรงในครอบครัวไว้ ดังนี้

ก. กระบวนทัศน์เดิม กระบวนการยุติธรรมเชิงแก้แค้นทดแทน
1. นิยาม "อาชญากรรม" ว่าเป็น การกระทำผิดต่อรัฐ
2. เน้นที่การกระทำผิด ตำหนิต่อความผิดพลาดที่ได้กระทำไป
3. ใช้สัมพันธภาพและกระบวนวิธีแบบปฏิปักษ์ ในการกลับเข้าสู่ภาวะปกติ
4. กำหนดให้ได้รับความเจ็บปวดหลาบจำด้วยการลงโทษ และเพื่อยับยั้งป้องกัน
5. "ความยุติธรรม" ถูกกำหนดโดยเจตนา และโดยการดำเนินกระบวนวิธีตามกฎเกณฑ์ที่ถูกต้องเหมาะสม

6. ธรรมชาติของอาชญากรรม เป็นเรื่องของความขัดแย้งในสัมพันธภาพระหว่างบุคคล ที่รัฐต้องยื่นมือเข้าจัดการ
7. หากสมาชิกสังคมคนใดได้รับความเสียหาย จะต้องมีผู้กระทำผิดมารับความเสียหายแทน
8. ชุมชนเป็นเพียง "ตัวประกอบ" ในการเป็นตัวแทนเชิงนามธรรมของรัฐ
9. กระตุ้นให้เกิดการแข่งขัน เอาชนะ และสร้างค่านิยมในลัทธิปัจเจกบุคคล
10. รัฐดำเนินการโดยตรงต่อ ผู้กระทำผิด: ขณะที่เหยื่อถูกละทิ้งละเลย และ
ผู้กระทำผิดต้องรับกรรมโดยไม่อาจดิ้นรนต่อสู้

11. การแสดงความรับผิดชอบของผู้กระทำผิดถูกจำกัดวงอยู่เพียงการถูกลงโทษ
12. "ผู้กระทำผิด" เพียงแต่รับผิดชอบต่อการกระทำผิดตาม "กฎหมาย" เท่านั้น โดยปราศจากความรับผิด ชอบต่อมิติทางศีลธรรม สังคม เศรษฐกิจ และการเมือง
13. ผู้กระทำผิดต้องชดใช้ต่อรัฐและสังคมที่ตนล่วงละเมิด
14. ความรับผิดชอบ เน้นที่พฤติกรรมที่ได้กระทำในอดีตของผู้กระทำผิด
15. เกิดรอยมลทินที่ไม่อาจลบเลือนไปได้
16. ไม่มีการส่งเสริมสนับสนุนให้เกิดการสำนึกผิดและให้อภัยกัน
17. อิสรภาพขึ้นอยู่กับการปฏิบัติของมืออาชีพ

ข. กระบวนทัศน์ใหม่ กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์
1. นิยาม "อาชญากรรม" ว่าเป็นการกระทำผิดระหว่างบุคคลต่อบุคคล
2. เน้นที่การแก้ปัญหาและความรับผิดชอบที่ตามมา จากผลแห่งการกระทำ
3. ใช้การพบปะพูดคุยและการเจรจาไกล่เกลี่ย ในการกลับเข้าสู่ภาวะปกติ
4. กำหนดให้มีการชดใช้ค่าเสียหาย เพื่อเป็นวิธีเยียวยาสองฝ่ายเข้าด้วยกัน เพื่อนำไปสู่เป้าหมายในการคืนดี สมานฉันท์กัน
5. "ความยุติธรรม" ถูกกำหนดโดยการมีสัมพันธภาพที่ถูกต้องเหมาะสม ตัดสินด้วยผลลัพธ์ที่ตามมา

6. ธรรมชาติของอาชญากรรมเป็นเรื่องของความขัดแย้งในสัมพันธภาพระหว่างบุคคล หากทั้งสองฝ่าย ตระหนักถึงความขัดแย้งนั้น รัฐก็ไม่ต้องเกี่ยวข้อง
7. เน้นที่การเยียวยาสมานฉันท์สังคมที่ถูกประทุษร้าย ให้เกิดดุลยภาพอีกครั้ง
8. ชุมชนเป็น "ผู้สนับสนุนที่สำคัญ" ในการอำนวยความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์
9. สนับสนุนให้เกิดความร่วมมือช่วยเหลือ ต่างคนต่างมีซึ่งกันและกัน
10. เหยื่อและผู้กระทำผิดมีบทบาทในการรับผิดชอบต่อปัญหา และร่วมกันหาทางแก้ไข:
โดยเหยื่อตระหนักถึงสิทธิและสามารถแสดงความต้องการของตนออกมา ขณะที่ผู้กระทำผิดได้รับการกระตุ้นให้แสดงความรับผิดชอบต่อการกระทำของตน

11. การแสดงความรับผิดชอบของผู้กระทำผิด ถูกกำหนดจากความเข้าใจผลกระทบในทางเสียหายที่เกิดขึ้นจากการกระทำของตน ยอมรับและมีส่วนช่วยตัดสินใจในการแก้ไขให้เกิดความถูกต้องขึ้น
12. เป็นที่เข้าใจกันว่า "ผู้กระทำผิด" ต้องรับผิดชอบต่อบริบททางศีลธรรม สังคม เศรษฐกิจ และการเมืองรวมกันด้วย
13. ผู้กระทำผิดย่อมจะสำนึกผิด และมีพันธกรรม ชดใช้ต่อผู้เสียหายด้วย
14. ความรับผิดเน้นที่ความเสียหาย อันเป็นผลซึ่งเกิดตามมาจากการกระทำของผู้กระทำผิด
15. รอยมลทินที่เกิดขึ้น สามารถคลี่คลายลงด้วยการกระทำอันเป็นการสมานฉันท์
16. มีความเป็นไปได้ที่จะเกิดการสำนึกผิดและให้อภัยกัน
17. การมีส่วนร่วมโดยตรงของผู้มีส่วนได้เสียทุกฝ่าย

ค. กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์กับความรุนแรงในครอบครัว
1. นิยาม "อาชญากรรม" ว่าเป็น การกระทำที่คุกคามทั้งต่อปัจเจกบุคคล และสัมพันธภาพระหว่างบุคคลโดยบุคคลอีกคนหนึ่ง
2. เน้นที่อดีตปัจจุบันและอนาคตที่ผู้กระทำ (abuser) ควรแสดงความรับผิดชอบต่อการกระทำที่กระทำลงไป โดยชุมชมส่วนใหญ่ให้การสนับสนุนให้เกิดการปรับพฤติกรรม
3. ห่วงใยต่อการปกป้องคุ้มครองเหยื่อเป็นอย่างแรก สนับสนุนให้ผู้กระทำแสดงความรับผิดชอบเป็นประการต่อมา
4. กำหนดให้มีการชดใช้ค่าเสียหาย เพื่อเป็นวิธีเยียวยาสองฝ่ายเข้าด้วยกัน การสมานฉันท์ทั้งด้านสุขภาพกาย-จิตจึงเป็นเป้าหมายสำคัญ และอาจมีการพัฒนาไปสู่การไม่ใช้ความรุนแรงระหว่างเหยื่อกับผู้กระทำในอนาคตตามมา แต่ไม่จำเป็นนัก
5. "ความยุติธรรม" คือ บริบทของการที่บุคคลแสวงหาการฟื้นฟูสัมพันธภาพอย่างถูกต้อง และจัดหาสิ่งจำเป็นตามความต้องการของบุคคลที่ตกเป็นเหยื่อ ซึ่งคือการป้องกันผู้กระทำมิให้ทำร้ายผู้อื่นต่อไป

6. ตระหนักว่าอาชญากรรมเป็นผลที่เกิดจากการผสมผสานกันของหลายปัจจัย รวมทั้งแสดงให้เห็นถึงปัญหาเรื่องทางเพศที่หนักอกในสังคม การขัดเกลา ความไม่สามารถจัดการกับอารมณ์โกรธที่เกิดขึ้น และเป็นการกระทำของปัจเจกบุคคลต่อผู้ที่อ่อนแอกว่า เป็นผลกระทบมาจากสัมพันธภาพเชิงอำนาจที่ไม่เสมอภาคกันระหว่างเหยื่อกับผู้กระทำ
7. เน้นที่การศึกษาเรียนรู้ การเยียวยาเหยื่อการบำบัดผู้กระทำและการเปลี่ยนแปลงสังคมให้ดีขึ้น
8. ชุมชนเป็นผู้เข้ามาแทรกเมื่อเกิดการกระทำรุนแรงในครอบครัว โอบอุ้มคุ้มครองเหยื่อ เป็นกำลังใจในการเยียวยา และมีส่วนร่วมในกระบวนการเปลี่ยนแปลงคนทั้งคู่
9. ให้กำลังใจด้วยการเสริมพลังให้แก่เหยื่อและผู้กระทำที่จะใช้ชีวิตร่วมกันต่อไปโดยปลอดจากการใช้ความรุนแรง
10. ตระหนักถึงบทบาทของเหยื่อและบทบาทของผู้กระทำ: โดยเหยื่อได้รับการปกป้องคุ้มครองและโอกาสในการเยียวยา ผู้กระทำได้รับการสนับสนุนให้แสดงความรับผิดชอบต่อการกระทำและได้รับการสนับสนุนให้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม

11. การแสดงความรับผิดชอบของผู้กระทำพิจารณาจากผลกระทบของพฤติกรรมที่แสดงออก เช่น ตกลงยินยอมเข้าร่วมในกระบวนการตรวจสอบความเชื่อค่านิยม กระสวนพฤติกรรม และแสดงแนวโน้มที่จะเปลี่ยนแปลงค่านิยมและพฤติกรรม เหยื่อมีสิทธิมีเสียงในการแสดงความรับผิดชอบของผู้กระทำ ส่วนชุมชนแสดงความรับผิดชอบในการรับฟังความเห็นของผู้กระทำ และดึงเขา/เธอเข้ามารับผิดชอบ
12. ผู้กระทำผิดเข้าใจบริบททั้งหมด-ทั้งประวัติศาสตร์ ศีลธรรม สังคม เศรษฐกิจ และการเมือง
13. ผู้กระทำต้องชดใช้ต่อเหยื่อที่มีความอ่อนแอทางชีวภาพ
14. ความรับผิดชอบ เน้นที่ผลที่เกิดตามมาจากพฤติกรรมของผู้กระทำที่เป็นอันตราย
15. รอยมลทินจากอาชญากรรมถูกลบออกไป อันเนื่องมาจากการปรับพฤติกรรมและการกระทำเชิงสมานฉันท์
16. มีความเป็นไปได้ที่จะรับผิดชอบต่อความรุนแรง และเสียใจในความผิดที่ได้กระทำลงไปแล้ว การยกโทษให้ของเหยื่อไม่ใช่สิ่งที่คาดหวังว่าจะต้องเกิดขึ้น แต่อาจเกิดขึ้นตามมาได้ในส่วนของเหยื่อเอง
17. การมีส่วนร่วมโดยตรงของเหยื่อและผู้กระทำ ซึ่งทั้งสองต่างร่วมกันใช้พื้นที่พูดคุยกันอย่างสันติ ผู้อื่นที่มีส่วนเกี่ยวข้อง (อาทิเช่น บุคลากรมืออาชีพ หรือ ผู้แทนจากชุมชน) จะต้องตระหนักว่า "ความรุนแรงในครอบครัวมีลักษณะเป็นพลวัต"